Ίδρυμα Ποίησης / Poetry Foundation Το ποίημα είναι ένας μικρός άγγελος από δέντρο κι από στάρι.., Γιώργος Τσακιράκης Κρης / The poem is a little angel from tree and from wheat.., George Tsakirakis Κris

Ένας Ύμνος, ένας Παιάνας κι ένα Προσόδιο

Πίνδαρος, 522 ή 518 Κυνός Κεφαλές Θήβας-438 π.Χ. Άργος

Ο Πίνδαρος χαρακτηρίζεται ως ο μεγαλύτερος λυρικός ποιητής της αρχαιότητας, τον οποίο όμως η πατρίδα του, η Θήβα, τιμώρησε με πρόστιμο όταν μίλησε τιμητικά για την Αθήνα. Η ποίησή του είναι υπερατομική. Με την έννοια ότι δεν μιλάει για συνθήκες και περιστατικά της προσωπικής του ζωής ή του περιβάλλοντός του αλλά κυρίως για αθλητικούς αγώνες, για την αρετή του αγώνα και του νικητή, για τις δόξες των γενιών, για τις ηθικές αξίες τους, για τους μύθους και τις παραδόσεις γενικά των πόλεων και των αριστοκρατικών γενών που κρατούν την αρχή τους από θεούς και ημίθεους.

Η ποίησή του εξάλλου ήταν Χ ο ρ ι κ ή. Ήταν για να τραγουδιέται από πολλούς σε δημόσιους χώρους, για πολλούς και για θέματα κοινά, όχι για προσωπικά προβλήματα και έγνοιες.

Ο κόσμος του Πίνδαρου είναι ένας κόσμος «ιδεοληπτικός» για μας, ένας κόσμος «συνείδησης» για τον ίδιο- με την έννοια ότι πίστευε με ευλάβεια στον κόσμο αυτόν, όπως τον έμαθε κι όπως τον εξιστορούσε.

Η ποίησή του είναι ευγενική και μεγαλόπρεπη. Ο λόγος του έχει ορμή και πλαστικότητα, είναι αδρός και επιβλητικός, γεμάτος σπάνιες δυνατές λέξεις και σύνθετες, είναι αφειλώλευτος λόγος. Οι λέξεις του προσπαθούσαν να ανεβάσουν το γεγονός σε έμπνευση ή να ντύσουν την έμπνευση στο σχήμα του γεγονότος. Πληθωρικός ο λόγος, εκπλήξεις γεμάτος και υπέρβαση.

Η Κόριννα, ποιήτρια της Θήβας πιθανά σύγχρονή του, τον παρομοιάζει με σπορέα που ρίχνει το σπόρο στη γη όχι με το χέρι σκορπίζοντάς τον, αλλά χύνοντας μαζί όλο το σακκούλι (ΤΗΙ ΧΕΙΡΙ ΔΕΙ ΣΠΕΙΡΕΙΝ, ΑΛΛΑ ΜΗ ΟΛΩ ΤΩΙ ΘΥΛΑΚΩΙ).

Το έργο του ήταν: Ύμνοι, Παιάνες, Διθύραμβοι, Προσόδια, Παρθένια, Υπορχήματα, Εγκώμια, Θρήνοι, Επίνικοι.

Από αυτά σώθηκαν όλοι οι επίνικοι (4 βιβλία) και ελάχιστα άλλα μικρά και φθαρμένα αποσπάσματα.

Ύμνος

ΠΡΩΤΟΝ ΜΕΝ ΕΥΒΟΥΛΟΝ ΘΕΜΙΝ ΟΥΡΑΝΙΑΝ

ΧΡΥΣΕΑΙΣΙΝ ΙΠΠΟΙΣ ΩΚΕΑΝΟΥ ΠΑΡΑ ΠΑΓΑΝ

ΜΟΙΡΑΙ ΠΟΤΙ ΚΛΙΜΑΚΑ ΣΕΜΝΑΝ

ΑΓΟΝ ΟΥΛΥΜΠΟΥ ΛΙΠΑΡΑΝ ΚΑΘ ΟΔΟΝ

ΣΩΤΗΡΟΣ ΑΡΧΑΙΑΝ ΑΛΟΧΟΝ ΔΙΟΣ ΕΜΜΕΝ.

Α ΔΕ ΤΑΣ ΧΡΥΣΑΜΠΥΚΑΣ ΑΓΛΑΟΚΑΡΠΟΥΣ

ΤΙΚΤΕΝ ΑΛΑΘΕΑΣ ΩΡΑΣ.

Πρώτα την ορθόγνωμη Θέμη την ουράνια

απ’ τις πηγές του Ωκεανού με άλογα χρυσά

οδήγησαν οι Μούσες στου Ολύμπου το θρόνο

ολόφωτο το δρόμο ανεβαίνοντας,

η πρώτη του Δία γυναίκα να είναι.

Και γέννησε αυτή τις Ώρες τις τακτές

με τα χρυσόδετα μαλλιά,

που φέρνουν των καρπών το θάμπος.

*

Παιάνας VI

(Δελφοίς εις Πυθώ), απόσπασμα

στρ. α΄

ΠΡΟΣ ΟΛΥΜΠΙΟΥ ΔΙΟΣ ΣΕ, ΧΡΥ[ΣΕ]Α

ΚΛΥΤΟΜΑΝΤΙ ΠΥΘΟΙ,

ΛΙΣΣΟΜΑΙ ΧΑΡΙΤΕΣ-

ΣΙ(Ν) ΤΕ ΚΑΙ ΣΥΝ ΑΦΡΟΔΙΤΑ,

ΕΝ ΖΑΘΕΩΙ ΜΕ ΔΕΞΑΙ ΧΡΟΝΩΙ

ΑΟΙΔΙΜΟΝ ΠΙΕΡΙΔΩΝ ΠΡΟΦΑΤΑΝ.

ΥΔΑΤΙ ΓΑΡ ΕΠΙ ΧΑΛΚΟΠΥΛΩΙ

ΨΟΦΟΝ ΑΪΩΝ ΚΑΣΤΑΛΙΑΣ

ΟΡΦΑΝΟΝ ΑΝΔΡΩΝ ΧΟΡΕΥΣΙΟΣ ΗΛΘΟΝ

ΕΤΑΙΣ ΑΜΑΧΑΝΙΑΝ Α[Λ]ΕΞΩΝ

ΤΕΟΙΣΙΝ ΕΜΑΙΣ ΤΕ ΤΙΜ[Α]ΙΣ.

ΗΤΟΡΙ ΔΕ ΦΙΛΩΙ

ΠΑΙΣ ΑΤΕ ΜΑΤΕΡΙ ΚΕΔΝΑΙ

ΠΕΙΘΟΜΕΝΟΣ ΚΑΤΕΒΑΝ ΣΤΕΦΑΝΩΝ

ΚΑΙ ΘΑΛΙΑΝ ΤΡΟΦΟΝ ΑΛΣΟΣ ΑΠΟΛ-

ΛΩΝΟΣ, ΤΟΘΙ ΛΑΤΟΪΔΑΝ

ΘΑΜΙΝΑ ΔΕΛΦΩΝ ΚΟΡΑΙ

ΧΘΟΝΟΣ ΟΜΦΑΛΟΝ ΠΑΡΑ

ΣΚΙΑΕΝΤΑ ΜΕΛΠ[Ο]ΜΕΝΑΙ

ΠΟΔΙ ΚΡΟΤΕΟ[ΝΤΙ ΓΑΝ ΘΟΩΙ].

Desunt versus 19-49

(στους Δελφούς για την Πυθώ)

στρ. α΄

Στο όνομα του Ολύμπιου Δία, χρυσή

και ένδοξη μάντισσα Πυθώ,

δέξου με, σε ικετεύω με τις Χάριτες μαζί

και την Αφροδίτη,

σε τούτη τη θεία γιορτή (των Δελφών)

ποιητή των Μουσών ξακουσμένο.

Ακούγοντας της Κασταλίας το νερό να κελαρύζει

απ’ τις χάλκινες βρύσες

χωρίς συνοδεία χορού, ήρθα γιορταστής

την άγνοια των πιστών σου να βοηθήσω

με τις δικές μου τις τιμές.

Και όπως παιδί στη σεβάσμια μάνα

την καρδιά μου ακούοντας πρόθυμα

στο άλσος του Απόλλωνα έφτασα

Όπου στεφάνια και συμπόσια ανθίζουν

και όπου το γιο της Λητώς

των Δελφών οι κόρες συχνά

δίπλα στης γης τον Ομφαλό

τον ισκιωμένο, τραγουδούν

με πόδια γοργά το χώμα χτυπώντας.

( λείπουν 31 στίχοι)

Ο παιάνας συνεχίζεται με την α΄ επωδό κ.εξ.

*

Προσόδιο 78-9

(Εις Δήλον)

στροφή

ΧΑΙΡ, Ω ΘΕΟΔΜΑΤΑ , ΛΙΠΑΡΟΠΛΟΚΑΜΟΥ ΠΑΙ-

ΔΕΣΣΙ ΛΑΤΟΥΣ ΙΜΕΡΟΕΣΤΑΤΟΝ ΕΡΝΟΣ,

ΠΟΝΤΟΥ ΘΥΓΑΤΕΡ, ΧΘΟΝΟΣ ΕΥΡΕΙΑΣ ΑΚΙ-

ΝΗΤΟΝ ΤΕΡΑΣ, ΑΝ ΤΕ ΒΡΟΤΟΙ

ΔΑΛΟΝ ΚΙΚΛΗΣΚΟΙΣΙΝ, ΜΑΚΑΡΕΣ Δ ΕΝ ΟΛΥΜΠΩΙ

ΤΗΛΕΦΑΝΤΟΝ ΚΥΑΝΕΑΣ ΧΘΟΝΟΣ ΑΣΤΡΟΝ.

Desunt versus 4-7

Χαίρε, ω θεόκτιστη, της λαμπρόμαλλης Λητώς

βλαστέ ποθεινότατε,

κόρη του πόντου, της μεγάλης της Γης

ασάλευτο θαύμα, που οι θνητοί

σε δοξάζουνε Δήλο και οι θεοί οι μακάριοι

της εύφορης γης περίοπτο άστρο.

(λείπουν 4 στίχοι)

το προσόδιο ολοκληρώνεται με την αντιστροφή

_____

σημειώσεις και μετάφραση, Κώστας Τοπούζης

Jorge Luis Borges / Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Αργεντινή

(24 Αυγούστου 1899 Μπουένος Άιρες- 14 Ιούνη 1986 Γενεύη)

Ο Μπόρχες, ακολουθώντας μια πορεία σταδιακής τύφλωσης για είκοσι περίπου χρόνια και ολικά τυφλός στα τελευταία, ήταν από τους μεγαλύτερους συγγραφείς του εικοστού αιώνα με ποίηση, διηγήματα, δοκίμια, κινηματογραφικά σενάρια.

Χωρίς παρεμβάσεις, παρατίθενται προσωπικές του σκέψεις και θέσεις:

«Χωρίς να το έχω προσχεδιάσει, αφιέρωσα την ήδη μακριά ζωή μου στη λογοτεχνία, στη διδασκαλία, στην απραξία, στην ήρεμη περιπέτεια της συζήτησης, στη φιλολογία, που την αγνοώ, σ’ αυτή τη μυστήρια μανία, το Μπουένος Άιρες, και στις περιπλοκότητες που, όχι χωρίς κάποια δόση υπεροψίας, αποκαλούνται μεταφυσική. Ταυτόχρονα, δεν έλειψε από τη ζωή μου και η φιλία ανθρώπων, που είναι και το ουσιαστικότερο. Πιστεύω πως δεν έχω ούτε έναν εχθρό ή, αν έχω κάποιους ποτέ δεν με άφησαν να το καταλάβω. Η αλήθεια είναι ότι κανείς δεν μπορεί να μας πληγώσει, παρά μόνο εκείνοι που αγαπάμε […]

Ο εκδότης μου, ο Κάρλος Φρίας, με προέτρεψε […]να διατυπώσω την αισθητική μου. Τόσο η πενία μου όσο και η βούλησή μου είναι αντίθετες σ’ αυτή την προτροπή. Δεν έχω καμιά αισθητική θεωρία. Ο χρόνος με δίδαξε ορισμένα τεχνάσματα: ν’ αποφεύγω κάποια συνώνυμα, που έχουν το μειονέκτημα να υποβάλλουν φανταστικές διαφορές. Ν’ αποφεύγω ισπανισμούς, αρχαϊσμούς και νεολογισμούς. Να προτιμώ τις καθημερινές λέξεις αντί για τις εντυπωσιακές. Να παρεμβάλλω σε μια διήγηση δευτερεύοντα περιστατικά, τα οποία τα απαιτεί πια ο αναγνώστης. Να επινοώ μικροασάφειες, εφόσον, αν η πραγματικότητα είναι ακριβής, η μνήμη δεν είναι. Να εξιστορώ τα περιστατικά (αυτό το διδάχτηκα από τον Κίπλιγκ και τις ισλανδικές σάγες) σαν να μην καταλαβαίνω εντελώς. Να μην ξεχνώ ότι όλοι αυτοί οι κανόνες δεν είναι υποχρεωτικοί και ότι, με τον καιρό, αναγκάζεσαι να τους καταστρατηγείς. Τέτοιου είδους τεχνάσματα δεν διαμορφώνουν βέβαια μια αισθητική. Άλλωστε είμαι δύσπιστος ως προς τις αισθητικές. Κατά κανόνα δεν απέχουν πολύ από το να είναι άχρηστες γενικεύσεις που ποικίλλουν από συγγραφέα σε συγγραφέα ή ακόμα από κείμενο σε κείμενο και δεν μπορούν να είναι παρά περιστασιακά ερεθίσματα ή εργαλεία […]Ένας τόμος, αυτός καθεαυτόν, δεν αποτελεί αισθητικό γεγονός, είναι ένα φυσικό αντικείμενο ανάμεσα στα άλλα. Το αισθητικό γεγονός συντελείται μόνο όταν γράφεται ή όταν διαβάζεται. Είναι κοινός τόπος να πει κανείς ότι ο ελεύθερος στίχος δεν είναι τίποτα άλλο από μια τυπογραφική επίφαση. Σκέφτομαι πως πίσω από τον ισχυρισμό αυτό κρύβεται ένα ψέμα. Πέρα από τον ρυθμό, η τυπογραφική μορφή του στίχου χρησιμεύει στο να προαναγγέλλει στον αναγνώστη ότι αυτό που πρέπει να περιμένει είναι ποιητική συγκίνηση και όχι πληροφόρηση ή συλλογισμοί […]

Η ποίηση δεν είναι λιγότερο μυστηριώδης από τα υπόλοιπα στοιχεία του κόσμου. Ένας ή δυο πετυχημένοι στίχοι δεν μπορούν να εξάπτουν την ματαιοδοξία μας, αφού είναι δωρεά της Τύχης ή του Πνεύματος. Μόνο τα λάθη είναι δικά μας. Ελπίζω ο αναγνώστης να ανακαλύψει στις σελίδες μου κάτι που να αξίζει τον κόπο να διατηρηθεί στη μνήμη του. Σ’ αυτό τον κόσμο η ομορφιά είναι κάτι κοινό».

*

«Είμαι στρατευμένος στη λογοτεχνία, δεν κάνω στρατευμένη λογοτεχνία. Εχω πολιτικές απόψεις και μάλιστα, συχνά, έντονες. Προσπαθώ μόνο να τις αφήσω έξω από το λογοτεχνικό μου έργο. Οταν γράφω, προσπαθώ να τις βάλω στην άκρη, να τις ξεχάσω. Κι αυτό, γιατί οι πολιτικές μου απόψεις είναι ρηχές, ενώ το έργο μου είναι, νομίζω, βαθύτερο. Είμαι, δηλαδή, στρατευμένος προσωπικά σαν άτομο και όχι σαν συγγραφέας. Οι πολιτικές μου απόψεις είναι επικαιρικές».

*

«Δεν πιστεύω πως είμαι τυπικά Αργεντινός συγγραφέας χαρακτηριστικός. Οσο γι' αυτό που λέτε πως ίσως είμαι "Κανένας", αυτό είναι πολύ μεγάλο πράγμα και πολύ δύσκολο· δεν μου αξίζει τέτοια τιμή. Υπάρχει αλήθεια ένα στοιχείο επικό μέσα στο έργο μου, που το διαπερνάει απ' άκρη σ' άκρη. Είναι όμως διάσπαρτο, γι' αυτό χαίρομαι πολύ όταν τούτο γίνεται αντιληπτό».

*

"Αυτό που έχει σημασία στη λογοτεχνία είναι η ειλικρίνεια. Για να γράψω έναν μύθο, πρέπει να τον πιστεύω, τουλάχιστον την ώρα που τον γράφω".

*

Στο χρυσαφένιο απόγεμα

ή και, μπορεί, σε μια μορφή γαλήνης

που σύμβολό της να ’ναι αυτό το χρυσαφένια απόγεμα,

ο άνθρωπος αυτός τακτοποιεί τα βιβλία

πάνω στα ράφια που περιμένουν

και νιώθει την περγαμηνή, το δέρμα, το πανί

και την ηδονή που σου δίνει

η πρόβλεψη μιας συνήθειας

κι η καθιέρωση κάποιας τάξης.

Ο Στίβενσον κι εκείνος ο άλλος σκοτσέζος, ο Άντριου Λανγκ,

θα συνεχίσουν εδώ, με τρόπο θαυμαστό,

τη μακριά συζήτησή τους που σταμάτησαν

οι θάλασσες και ο θάνατος

και όσο για τον Ρέγιες, είναι βέβαιο πως δεν θα ενοχληθεί

που θα συνορεύει με τον Βιργίλιο.

(Η ταξινόμηση μιας βιβλιοθήκης είναι η άσκηση

με ηρεμία και απλότητα

της τέχνης της κριτικής).

Ο άνθρωπος αυτός που είναι τυφλός,

ξέρει πως δεν μπορεί πια να διαβάσει

τα περίφημα βιβλία που ψηλαφίζει

και πως δεν πρόκειται να τον βοηθήσουνε να γράψει

εκείνο το βιβλίο που τελικά θα μπορούσε να τον δικαιώσει.

Όμως τούτο το βράδυ, που ίσως και να ’ναι χρυσαφένιο

χαμογελάει για την παράξενη μοίρα

και νιώθει εκείνη την ξεχωριστή ευχαρίστηση

που δίνουν τα παλιά, αγαπημένα πράγματα.

*

Εγκώμιο της σκιάς

Τα γερατειά (όπως τ’ αποκαλούν οι άλλοι)

μπορεί και να ’ναι ο καιρός της ευτυχίας μας.

Το ζώο έχει πια πεθάνει ή πεθαίνει όπου να ’ναι.

Απομένει μονάχα ο άνθρωπος κι η ψυχή του.

Ζω ανάμεσα σε θαμπές και διάφανες μορφές

που ακόμα δεν έχουν γίνει απόλυτο σκοτάδι.

Το Μπουένος Άιρες

που παλιά μοιραζόταν σε φτωχογειτονιές

προς τη μεριά του απέραντου κάμπου,

έγινε πάλι το νεκροταφείο Ρεκολέτα, η πλατεία Ρετίρο,

τα δρομάκια της παλιάς πόλης

και τα ετοιμόρροπα παλιά σπίτια

μια περιοχή που ακόμα λέμε Νότο.

Πάντοτε στη ζωή μου όλα ήρθαν άφθονα.

ο Δημόκριτος ο Αβδηρίτης έβγαλε τα μάτια του για να σκέφτεται.

ο χρόνος ήταν ο δικός μου ο Δημόκριτος.

Αυτό το μισοσκόταδο σέρνεται αργά αργά και δεν πληγώνει.

κυλάει πάνω σε μια ήρεμη πλαγιά

και μοιάζει σα να είναι η αιωνιότητα.

Οι φίλοι μου δεν έχουν μορφή

οι γυναίκες είναι όπως ήταν εδώ και πολλά χρόνια,

μπερδεύεται η μια γωνιά του δρόμου με την άλλη,

δεν έχουν γράμματα οι σελίδες των βιβλίων.

Όλα αυτά θα ’πρεπε να με τρομάζουν

όμως αφήνουν μια γεύση γλυκιά, μια επιστροφή.

Από τα τόσα κείμενα που έχουν γραφτεί πάνω στη γη

λίγα μονάχα έχω διαβάσει

κι αυτά τα ίδια συνεχίζω να διαβάζω με τη μνήμη,

να τα διαβάζω και να τα μεταπλάθω.

Απ’ το Νοτιά, τη Δύση, την Ανατολή και το Βοριά,

συγκλίνουν οι δρόμοι που μ’ οδήγησαν

στο μυστικό μου κέντρο.

Οι δρόμοι αυτοί ήταν αντίλαλοι και βήματα,

γυναίκες, άντρες, αγωνίες, αναβιώσεις,

μέρες και νύχτες,

λήθαργοι κι όνειρα,

η καθεμιά στιγμή του χτες,

του κάθε χτες του κόσμου,

το κραταιό σπαθί του δανού και η σελήνη του πέρση,

τα έργα των νεκρών,

ο έρωτας που βρήκε ανταπόκριση, τα λόγια,

ο Έμερσον και το χιόνι, τόσα και τόσα…

Τώρα μπορώ να τα ξεχάσω. Φτάνω στο στόχο μου,

στην άλγεβρά μου, στην κλείδα

και στον καθρέφτη μου.

Σύντομα θα ξέρω ποιος είμαι.

*

Περικοπές από ένα απόκρυφο ευαγγέλιο, επιλογή

3. Δυστυχισμένοι οι πτωχοί τω πνεύματι, γιατί έτσι όπως ήταν πάνω στη γη, θα είναι και κάτω από τη γη.

4. Δυστυχισμένοι όσοι θρηνούν, γιατί πια απόχτησαν τη θλιβερή συνήθεια του θρήνου.

7. Ευτυχισμένος όποιος δεν επιμένει πως έχει δίκιο, γιατί κανείς δεν έχει ή έχουν όλοι.

9. Ευλογημένοι οι ειρηνοποιοί, γιατί δεν θα καταδεχτούν τη διχόνοια.

14. Κανείς δεν είναι το αλάτι της γης, μα και κανένας δεν υπάρχει που να μην ήταν σε κάποια στιγμή της ζωής του.

_____

«Τα μέλη της Ισπανικής Βασιλικής Ακαδημίας θέλουν να επιβάλουν στην ήπειρό μας τις φωνητικές τους ανικανότητες, προτρέποντάς μας να χρησιμοποιούμε χονδροειδείς μορφές όπως salmos αντί psalmos (ψαλμός), neuma αντί για pneuma (πνεύμα), sicologia αντί psicologia (ψυχολογία) κ.λπ. Τώρα τελευταία μάλιστα τους ήρθε να γράφουν αντί για βίκιγκ «βίκιγκο». Υποθέτω ότι σε λίγο θ' ακούσουμε να μιλάνε και για το έργο του Κίπλιγκο».

μετάφραση, Δημήτρης Καλοκύρης

Παραμύθι

Να σας πω’ να παραμύθι

το κουκί και το ρεβίθι,

που μαλώναν οι εβραίοι,

για’ να ψάρι, για’ να χέλι

για’ να κόκκινο τσεμπέρι.

Τάρνα δω, τάρνα κει,

τάρνα πάνω στη μηλιά.

Κόψε μήλο κόκκινο,

δος κι εμένα το μισό,

να το πάω στο χρυσοχό,

να το κάνω δαχτυλίδι,

δαχτυλίδι πυργωτό,

πυργωτό καμαρωτό,

πόχει ανώγεια και κατώγεια

κι εκατό παραθυράκια.

Ν’ ανεβαίνω απ’ το’ να στ’ άλλο,

στο μικρό και στο μεγάλο,

να βαράω τα παλαμάκια,

να μαζεύονται οι κοπέλες,

του παπά οι θυγατέρες.

*

Ο ήλιος επαντρεύτηκε κι επήρε το φεγγάρι,

εκάλεσε και στη χαρά συμπεθερούς τ’ αστέρια.

τα σύγνεφα τους έστρωσε στρώματα για να κάτσουν.

τους έβαλε προσκέφαλα τις ράχες ν’ ακουμπήσουν.

τους έβαλε και τράπεζα στους κάμπους τα λουλούδια,

τους έβαλε φαϊ να φαν το μόσκο και τα άνθια.

Κρασί τους έδωσε να πιουν θάλασσες και ποτάμια.

κι απ’ όλα τ’ άστρα τ’ ουρανού Αυγερινός δεν έρθε.

κι αυτού προς το ξημέρωμα Αυγερινός εφάνη.

Φέρνει το ύπνο ζωντανό στα νιόγαμπρα πεσκέσι,

φέρνει και στους συμπεθερούς λυχνάρι να τους φέξει,

να φύγ’ ν να παν στα σπίτια τους, τα νιόγαμπρα νυστάζουν.

Μίλα μου σαν τη βροχή, Tennessee Williams

μονόπρακτο (αποσπάσματα)

Ο Tennessee Williams / Τενεσή Ουϊλιαμς (1911-1983), γεννήθηκε στο Κολούμπους του Μισισιπή. Το πραγματικό του όνομα ήταν Τόμας Λάνιερ Ουϊλλιαμς. Το Tennessee καθιερώθηκε από τον μικρό ποταμό Tennessee, που κυλάει παράλληλα με τον Μισισιπή.

*

Συχνά ο «ποιητής του δέους της μοναξιάς», ο διάσημος σήμερα Τεννεσή Ουϊλλιαμς, κατηγορήθηκε από τους «καθώς πρέπει» για υπερβολική πρόκληση της ανοχής τους και του συναισθήματος ευπρέπειας που κατέχει την τάξη τους. Δεν ισχυρίστηκε όμως ποτέ ο ίδιος ότι είναι ηθικοπλαστικός συγγραφέας ούτε καν ένας αναμορφωτής κοινωνικών αξιών…Αυτοί οι «κριτές» είναι ασφαλώς άνθρωποι παρωπιδισμένοι και ίσως τρομαγμένοι από την «αποκάλυψη» ενός εσωτερικού κόσμου νοσηρού, αποκάλυψη που την κάνει τόσο τολμηρά ο Γουϊλλιαμς, ενός κόσμου που μπορεί να είναι ο δικός τους ψυχικός κόσμος και το αγνοούσαν ως τώρα ή έτρεμαν μήπως φανερωθεί. Η μοίρα των ηρώων του είναι κάτι αυτονόητο και πολύ πιο δυνατό και αυθύπαρκτο από τη στενόκαρδη λογική των ανθρώπων που αρνούνται να δεχτούν την ύπαρξή τους…

Ο Τενεσή Ουϊλιαμς, ήρωας κάποιου έργου του κι αυτός, έχει κάτι από όλην αυτή τη στρατιά των αλκοολικών, των νευρωτικών, των ομοφυλόφιλων, των σαδιστών, των κυνικών, των κατατρεγμένων, των αποτυχημένων που είναι οι ήρωές του. Πρόσωπα τραγικά που μετεωρίζονται ανάμεσα στην Παρουσία και στην Απουσία, ανάμεσα στη φυγή και το δέος της Μοναξιάς, ανάμεσα στην ανάγκη της Επαφής και στο φόβο της Διάψευσης, τέλος, ανάμεσα στην ελπίδα της Αγνότητας και στην διαπίστωση της Φθοράς… Η διαφορά ανάμεσα στους ήρωες του θεατρικού συγγραφέα και στα πραγματικά, καθημερινά πρόσωπα, είναι μια διαφορά «έκφρασης» και μόνο.

_____

Μίλα μου σαν τη βροχή

(Αρχίζει η βροχή, σ’ όλη τη διάρκεια του έργου η βροχή φεύγει κι έρχεται, ακανόνιστα…)

ΑΝΤΡΑΣ: Αναρωτιέμαι αν πήρα το επίδομα ανεργίας.

(Η γυναίκα κάθεται σε μια καρέκλα. Κινείται προς τα εμπρός, ενώ το βάρος του ποτηριού μοιάζει να την βαραίνει αφάνταστα και το αφήνει στο πεζούλι του παραθύρου με μια μικρή κίνηση απαλλαγής. Γελάει για μια στιγμή χωρίς να πάρει ανάσα. Ο άντρας συνεχίζει χωρίς μεγάλη ελπίδα:)

…κοίτα μέσα στις τσέπες μου και πες μου αν έχω το τσεκ επάνω μου.

ΓΥΝΑΙΚΑ: Γύρισες πίσω, ενώ εγώ έλειπα έξω και σε γύρευα, και πήρες το τσεκ και άφησες ένα σημείωμα στο κρεβάτι που δεν μπόρεσα να βγάλω τα γράμματα………

………………………………………………………………………………………..

Δεν είχα τίποτε άλλο παρά μόνο νερό από τότε που έφυγες. (Αυτό το λέει σχεδόν γελώντας. Ο Άντρας την κρατάει σφιχτά κοντά του με μια μαλακή έκπληκτη κραυγή): Τίποτα άλλο από στιγμιαίο καφέ ώσπου κι αυτός σώθηκε, και νερό! (γελάει).

ΑΝΤΡΑΣ: Μπορείς να μου μιλάς τώρα αγάπη μου; Μπορείς να μου μιλάς;

ΓΥΝΑΙΚΑ: Ναι.

ΑΝΤΡΑΣ; Καλά λοιπόν, μίλα μου σαν τη βροχή και…άφησέ με ν’ ακούω…άφησέ με να μένω εδώ ξαπλωμένος και ν’ ακούω…Τώρα πες μου, μίλα μου. Τι σκεφτόσουνα στη σιωπή; Ενώ εγώ περνούσα από χέρι σε χέρι, σαν μια βρόμικη καρτ-ποστάλ σ’ αυτή την πόλη;…Πες μου…μίλα μου…Μίλα μου σαν τη βροχή και γώ θα μένω ξαπλωμένος εδώ και θ’ ακούω.

ΓΥΝΑΙΚΑ; Θέλω…

ΑΝΤΡΑΣ; Το έχεις καταλάβει, είναι απαραίτητο! Εγώ το ξέρω πια, γι’ αυτό μίλα μου σαν τη βροχή και γω θα μένω ξαπλωμένος εδώ και θα σ’ ακούω, θα μένω εδώ ξαπλωμένος και

ΓΥΝΑΙΚΑ; Θέλω να φύγω

ΑΝΤΡΑΣ; Θέλεις;

ΓΥΝΑΙΚΑ; Θ έ λ ω ν α φ ύ γ ω !

ΑΝΤΡΑΣ; Πώς;

ΓΥΝΑΙΚΑ: Μόνη μου! (ξαναγυρίζει στο παράθυρο). Θα γραφτώ στο βιβλίο ενός μικρού ξενοδοχείου κοντά στη θάλασσα κάτω από ένα πλαστό όνομα…

ΑΝΤΡΑΣ: Τι όνομα;

ΓΥΝΑΙΚΑ: Άννα… Τζόουνς… …Το δωμάτιο θα είναι γεμάτο ίσκιους, δροσερό, και θα πλημμυρίζει με το μουρμουρητό της…

ΑΝΤΡΑΣ: Βροχής;

ΓΥΝΑΙΚΑ: Ναι. Της βροχής.

ΑΝΤΡΑΣ: Και;

ΓΥΝΑΙΚΑ: Η αγωνία θα…περάσει!

ΑΝΤΡΑΣ: Ναι…

ΓΥΝΑΙΚΑ: ………………………………………………………………………….

Θα ντύνομαι στα άσπρα…Θα έχω μια ορισμένη θέση στην παραλία, όπου θα πηγαίνω να κάθομαι, λίγο πιο μακριά από κει που είναι το περίπτερο, όπου η μπάντα παίζει επιλογές του Βικτόρ Χερμπέρτ όταν νυχτώνει…Θα είναι μια εποχή βροχής, βροχής…Και θα είμαι τόσο εξαντλημένη ύστερα από τη ζωή μου στην πόλη που δεν θα με νοιάζει που θ’ ακούω τη βροχή. Θα είμαι τόσο ήρεμη! Οι γραμμές θα εξαφανιστούν από το πρόσωπό μου…Δεν θα έχω φίλους. Δεν θα έχω γνωριμίες….Ο ξενοδόχος θα λέει, «καλησπέρα κ. Τζόουνς» και γω μόλις που θα χαμογελάω και θα παίρνω το κλειδί μου. Δεν θα διαβάζω ποτέ εφημερίδες, ούτε θ’ ακούω ραδιόφωνο. Δεν θα έχω την παραμικρή ιδέα από ό,τι γίνεται στον κόσμο. Δεν θα έχω καμιά συναίσθηση από το χρόνο που θα περνάει…Κάποια μέρα θα κοιτάξω στον καθρέφτη και θα δω ότι τα μαλλιά μου έχουν αρχίσει να γίνονται γκρίζα και για πρώτη φορά θ’ ανακαλύψω ότι έζησα σ’ αυτό το μικρό ξενοδοχείο, μ’ ένα ψεύτικο όνομα, χωρίς καθόλου φίλους ή γνωστούς , ή κανενός είδους σχέσεις, για εικοσιπέντε ολόκληρα χρόνια. Θα με ξαφνιάσει λίγο αλλά δεν θα με τρομάξει καθόλου. Θα είμαι ευχαριστημένη που ο χρόνος θα έχει περάσει τόσο εύκολα. Μια φορά στο τόσο θα πηγαίνω στον κινηματογράφο…Θα διαβάζω μεγάλα βιβλία και το ημερολόγιο των νεκρών συγγραφέων. Θα νιώθω πιο πολύ κοντά τους, πολύ περισσότερο από ό,τι ένιωσα ποτέ για ανθρώπους που γνώρισα, προτού να φύγω από τον κόσμο. Θα είναι γλυκιά και ψυχρή μαζί αυτή η φιλία μου με τους νεκρούς ποιητές γιατί δεν θα μπορώ να τους αγγίζω ούτε και ν’ απαντάω στις ερωτήσεις τους. Θα μου μιλάνε και δεν θα περιμένουν να τους απαντήσω. Και θα νυστάζω ακούγοντας τις φωνές τους να εξηγούνε σε μένα τα μυστήρια….Θα με παίρνει ο ύπνος με το βιβλίο ακόμα στα χέρια μου, και θα βρέχει.. Θα ξυπνάω και θ’ ακούω τη βροχή και θα ξανακοιμάμαι. Μια εποχή βροχής…βροχής…βροχής… Και τότε, κάποια μέρα, όταν θα έχω κλείσει ένα βιβλίο, ή θα γυρίζω στο σπίτι, μόνη μου, από τον κινηματογράφο στις έντεκα η ώρα τη νύχτα- θα κοιτάξω στον καθρέφτη και θα δω ότι τα μαλλιά μου έγιναν άσπρα. Άσπρα, εντελώς άσπρα. Τόσο άσπρα όσο και ο αφρός στα κύματα. (σηκώνεται και κινείται στο δωμάτιο, ενώ συνεχίζει:) Θα κρεμάσω τα χέρια μου στο μάκρος του κορμιού μου, και τότε θα ανακαλύψω πόσο τρομακτικά ελαφριά και λεπτή έχω γίνει! Σχεδόν διαφανής…….Τότε λοιπόν θα ξέρω- κοιτώντας στον καθρέφτη- πως ήρθε για μένα η πρώτη εποχή, για να περπατήσω άλλη μια φορά μόνη μου στην πλατεία, με το δυνατό άνεμο να με χτυπάει, τον άσπρο καθαρό άνεμο που φυσάει απ’ την άκρη του κόσμου….(Στέκεται πάλι ακίνητη στο παράθυρο). Και τότε θα βγω έξω και θα περπατήσω στην πλατεία. Θα περπατήσω μόνη μου και θα γίνομαι όλο και πιο αδύνατη, πιο αδύνατη, πιο αδύνατη…

ΑΝΤΡΑΣ: Έλα στο κρεβάτι, μωρό μου.

ΓΥΝΑΙΚΑ: Ολοένα και πιο αδύνατη. Πιο αδύνατη, πιο αδύνατη, πιο αδύνατη, πιο αδύνατη! (Την φτάνει και την παίρνει δια της βίας από την καρέκλα).

Ώσπου στο τέλος δεν θα έχω καθόλου σώμα πια, και ο αέρας θα με σηκώσει στα παγωμένα άσπρα του χέρια για πάντα και θα με πάρει μακριά!

ΑΝΤΡΑΣ: Έλα στο κρεβάτι, μαζί μου.

ΓΥΝΑΙΚΑ: Θέλω να φύγω, θέλω να φύγω! (Την αφήνει και κείνη φτάνει στη μέση του δωματίου κλαίγοντας χωρίς έλεγχο. Κάθεται στο κρεβάτι. Εκείνος πηγαίνει στο παράθυρο, η βροχή δυναμώνει. Η Γυναίκα σταυρώνει τα χέρια μπροστά στο στήθος της. Οι λυγμοί της εξασθενίζουν αλλά αναπνέει με δυσκολία. Το φως αραιώνει, ακούγεται ο άνεμος δυνατά. Ο Άντρας κοιτάζει έξω από το παράθυρο. Στο τέλος εκείνη του λέει μαλακά:) Έλα στο κρεβάτι. Έλα στο κρεβάτι μωρό μου…

(Εκείνος γυρίζει το χαμένο του πρόσωπο σ’ αυτήν, ενώ κλείνει η Αυλαία).

Σημειώσεις και μετάφραση, Κωστούλα Μητροπούλου

*

Ο Τεννεσή Ουϊλλιαμς είναι μάστορης στο ξεφλούδισμα των ψυχών μέσα από ένα διάλογο ζωντανό, παλλόμενο, πολλές φορές τρυφερά ποιητικό κι άλλοτε πάλι κοφτό και σκληρό. Μας δίνει διαυγή εικόνα της διαφοράς ανάμεσα στον άνθρωπο-ον και στον άνθρωπο-κοινωνική μονάδα.

Μερσίνα Ιωακείμ

Γιατί «Ίδρυμα Ποίησης» και γιατί «στενό μονοπάτι»

(Το πρώτο, είναι ένα ερώτημα που τέθηκε από τέσσερις-ακριβώς- ανθρώπους μέσα στα δυο, περίπου, χρόνια της ιστοσελίδας και το δεύτερο αποτελεί προσωπική επιλογή. Αισθάνομαι την ανάγκη να απαντήσω, έστω και σε τόσο λίγους, και δεν θα επανέλθω).

Γιατί, λοιπόν, «Ίδρυμα Ποίησης» και γιατί «στενό μονοπάτι»

Για να νιώθω αέναα ένα υπέροχο βαρύ φορτίο στους ώμους μου να μου ψιθυρίζει αυστηρά:

«Δεν υπάρχει για σένα συμβιβασμός. Ή θα υπηρετήσεις την καλύτερη ποίηση ή θα κρεμαστείς σαν τον Ιούδα. Δεν υπάρχει πισωγύρισμα. Έχεις δεθεί πάνω στο σταυρό. Και δεν θα τον αφήσεις να πέσει. Θα κρατάς στα χέρια σου μια καιόμενη σκυτάλη, την ίδια την καιόμενη βάτο και θα ζεις την κάθε μέρα με αγωνία και ευθύνη. Θα ματώσεις, θα ξενυχτήσεις αλλά δεν θα υπηρετήσεις στην ποίηση τη μετριότητα και την αρνητική συγκατάβαση. Στην πορεία αυτή- για να είσαι χωρίς κίνδυνο συνεπής- υποχρεούσαι να μείνεις μόνος, έξω από παρέες, κύκλους και ομάδες. Έξω από επιδιωκόμενες υλικές ανταμοιβές και επίσημα κτίρια. Και δεν θα επιορκήσεις. Θα κινείς μόνο με την αγάπη για την Ποίηση και για τον Άνθρωπο την ψυχή σου με το απαιτούμενο θάρρος, αδιαφορώντας για αποκλεισμούς και «πικρές εισπράξεις». Θα παραμείνεις αδέκαστος και ανυπότακτος και η προσφορά σου θα αποτελεί υπόδειγμα σταθερής και αταλάντευτης ποιότητας, σε μια εποχή κάθε είδους- και ποιητικής- κρίσης. Ακολουθώντας τον δικό σου απάτητο δρόμο μέσα στο δάσος, θα ζεις ποιητικά απευθείας μέσα στο Κόσμο, τηρώντας το λόγο σου, χωρίς καθόλου επισημότητα και ακαδημαϊσμό αλλά με άμεση απλότητα. Δεν θα κρυφτείς πίσω απ’ τις πλάτες κανενός. Αν χαθεί κάτι εξαιτίας σου για τον Άνθρωπο μέσα από την ποίηση ή για την ίδια την Ποίηση θα φωνάξεις με απόγνωση ΕΓΩ ΦΤΑΙΩ και οι άλλοι με το δάχτυλο θα δείξουν τουλάχιστο εσένα. Γι’ αυτό θα γρηγορείς, δίνοντας το πιο ποιοτικό ποιητικό παράδειγμα και θα υιοθετήσεις ένα όνομα, έναν θελκτικό ποιητικό τόπο, ώστε το άρμα της Ποίησης και ο Άνθρωπος να έχουν ασφαλές καταφύγιο και συνάμα να μη φυτοζωούν αλλά να κάνουν- σαν βέλος- γρήγορο ταξίδεμα, πατώντας σε όμορφα και καθαρά μονοπάτια. Οι καιροί «ου μενετοί». Και σ’ αυτό το ταξίδεμα θα είσαι παρών, μαζί με άλλους ποιητές, αφού δεν πρέπει να πεθάνει ό,τι καλό έχεις να πεις και να δώσεις. Απουσίασες χρόνια και χρόνια, κλειδωμένος στο παρασκήνιο της αφάνειας, άλλοτε με δική σου άλλοτε με ευθύνη άλλων. Θ’ αναλάβεις- ενεργητικά πλέον- την προσωπική σου ευθύνη, και θ’ αγγίξεις τον κόσμο που σε χρειάζεται. Δεν έχεις δικαίωμα να τον αφήσεις μόνο. Οι εξετάσεις ταπεινότητας που έδωσες όλα τα χρόνια της απουσίας σου είναι παραπάνω από επαρκείς και σου δίνουν κάθε δικαίωμα παρουσίας, αλλά ουσιαστικής. Είναι χρέος σου. Και ξέρεις πως το μπορείς. Δεν έχεις να δώσεις λόγο σε καμιά πονηριά που σου λέει ξανά «σιώπησε». Λόγο έχεις να δώσεις μόνο στην Ποίηση και στην Ανθρωπότητα, που χωρίς εσένα- χωρίς κάθε πραγματικό ποιητή- μπορεί και να θυσιάζεται. Ο τάφος που σου φύλαξαν δεν σου ταιριάζει. Μόνο η σιωπή- που στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι χρυσός- ταιριάζει για τον τάφο. Γιατί αυτή η σιωπή, είτε ζει είτε πεθαίνει, δεν δίνει τίποτε. Στην τουλάχιστο παράξενη άποψη "ένα Ίδρυμα Ποίησης δεν πρέπει να το δημιουργεί ένας ποιητής αλλά άλλος" (!) μην απαντήσεις. Ή μάλλον πες ότι ένα Ίδρυμα Αστέγων ένας άστεγος πιο πολύ- αν είχε τα μέσα- θα ήταν πιο κατάλληλος να το δημιουργήσει. Αλλά δεν τα έχει. Ένας ποιητής όμως-αν είναι και αληθινός- τα έχει. Και είναι κυρίως άυλα. Γι’ αυτό είναι και τα πιο κατάλληλα. Συνεπώς είναι κι ο ίδιος ο πλέον αρμόδιος. Όχι πως δεν θα ήταν κι ένας τρίτος, εραστής της Ποίησης.

Ακόμα λοιπόν κι ένας τίτλος, που τον επιλέγεις συνειδητά και σαν πρόσθετο ισχυρό ερέθισμα τήρησης ενός «όρκου», μιας υπόσχεσης, μπορεί να σου δημιουργήσει ένα τεράστιο βαθμό επιπλέον υπευθυνότητας και συναίσθησης. Εσύ καλείσαι απλά να τον τιμήσεις. Και επιπλέον, με προσωπική αυστηρότητα να καλέσεις σε συνεργασία όποιον, με τα ίδια ακριβώς κριτήρια, επιθυμεί- αν έχει την δυνατότητα και την αυτογνωσία- να πάει μπροστά την δοκιμαζόμενη Ποίηση, τον Πολιτισμό που την αφορά, τον εσωτερικό Άνθρωπο και την Κοινωνία.

Αν, τέλος, κάποιοι κακοπροαίρετοι απ’ τους ελάχιστους συνεχίσουν, απάντησέ τους αυστηρά:

Όταν έχεις διανύσει

τέσσερις εποχές, δεν είναι

καιρός να σε ρωτήσουν

από πού έρχεσαι.

Αν το θελήσουν,

πες τους πως πορεύεσαι

σ’ έναν μυστικό γάμο.

Πως θ’ αγκαλιάσεις

τη νύχτα μια

ξεχασμένη εταίρα…» Γιώργος Τσακιράκης

Αναγκαία σημείωση: Θεωρώ ηθική μου υποχρέωση, απέναντι στην ποίηση και στην λογοτεχνία γενικότερα, την παραπάνω απλή- κατ' ανάγκη- παρουσίαση των έντυπων λογοτεχνικών περιοδικών κι αυτήν και μόνο την προσωπική υποχρέωση υλοποιώ. Κανείς δεν έχει απέναντί μου αντίστοιχη.

Στην χρονική πορεία της ενότητας θα προστεθούν κι άλλα αξιόλογα περιοδικά, με την προϋπόθεση ότι δεν έχουν και πλήρη διαδικτυακή ιστοσελίδα.

Η απουσία τους αυτή τη στιγμή οφείλεται σε οικονομική αδυναμία. Για τον απλό λόγο ότι όλα τα αγοράζω, χωρίς να ζητάω δωρεάν αποστολή, σεβόμενος τα έξοδα των εκδοτών τους.

Οι περιπέτειες της Αλίκης στη χώρα των θαυμάτων

Alice’s Adventures in Wonderland

του Lewis Carroll / Λιούης Κάρολ, απόσπασμα

- Είσαι γέρος Μπάρμπα Μπίλι, είπε ο μικρός

τα μαλλιά σου έχουν γίνει κάτασπρα,

κι όμως στέκεσαι ανάποδα στο κεφάλι σου ορθός,

πες μου, είναι σωστό τέτοιο πράγμα;

- Όταν ήμουν παιδάκι, αποκρίθηκε αυτός,

φοβόμουν μη βλάψει το μυαλό μου,

αλλά τώρα σβουρίζω σαν παλαβός

αφού ξέρω πως δεν έχω καθόλου.

- Είσαι γέρος, είπε ο νέος σ’ το είπα και πριν,

κι έχεις γίνει παχύς σαν τη μπάλα

κι όμως μπήκες εδώ με μια τούμπα σωστή

γιατί κάνεις τέτοια τραμπάλα;

-Όταν ήμουνα μικρούλης, είχα μιαν αλοιφή

που μ’ έκανε πολύ δυνατό.

θα τη βρεις στο ντουλάπι. τρεις δραχμές το κουτί.

Αν θέλεις κι εσύ σ’ την πουλώ.

-Είσαι γέρος, ξαναφώναξε ο πιτσιρής,

τότε πώς, όταν βγεις απ’ το σπίτι,

πώς μπορείς, σε παρακαλώ, πώς μπορείς

να γυρνάς μ’ ένα χέλι στημένο στη μύτη;

-Σ΄ αποκρίθηκα μια, σ’ αποκρίθηκα δυο,

είπε ο γέρος, νομίζω σου φτάνει!

Τώρα φύγε μη φας μια κλωτσιά στον ποπό

και βρεθείς μονομιάς στο ταβάνι!

μετάφραση, Γιώργος Σεφέρης / εικόνα, John Tenniel